«Yumshaq Namayish» we Uyghur Dawasi

Tarim’oghli
2018-yili 3-ayning 24-küni

mesale

Méning bir dostum tünügün «Mani körüp béqing», dep, manga töwendiki tor adrésini ewetiptu:
https://www.change.org/o/group_of_uyghurs_living_abroad

Qarisam u torda «Mesh’el Uyghur Guruppisi» teyyarlap élan qilghan 5 parche muraji’etname bar iken. Gerche men u muraji’etnamilerning hemmisige imza qoyup kelgen bolsammu, besh muraji’etnamining imza qoyulush ehwalini birla yerde teng körüp baqmaptikenmen. Shunga men imza sanigha qiziqip qarap baqtim, hemde axirqi muraji’etnamige imza qoyghanlarning azliqigha nahayiti heyran qaldim. U muraji’etnamilerning qisqa témisi we imza sani mundaq iken:

1 – Chet eldiki we wetendiki Uyghurlarning alaqisining üzüp tashlinishi: 11319
2 – Bir milyon Uyghurning solap qoyulushi: 6934
3 – Minglighan Uyghur «tesir mehbusliri»: 1658
4 – Chén chüen’goning insan qélipidin chiqqan jinayetliri: 1327
5 – Barliq Uyghurlarning DNA uchurlirining toplinishi: 582

Bu sanlarni körgendin kéyin men köp oylinip, ishlarning némishqa mushundaq bolidighanliqini chüshinip béqishqa tirishtim. Emma özüm qana’etlen’güdek birer jawab tapalmidim.

Hazir chet elde yashawatqan, kompyutér yaki zérek yanfon ishliteleydighan (yaki «kompyutérda sawatliq») Uyghurlarning sanini töwendikidek perez qilish mumkin:

Amérika 4,000
Yaponiye 3,000
Kanada 2,500
Yawropa 10,000
Bashqa Asiya elliri 2,000
Türkiye 15,000
Ottura Asiya 15,000
Jem’iy 51,500

Mushundaq hésablisaq 5-muraji’etnamige imza qoyghan Uyghurlar chet eldiki kompyutérda sawatliq Uyghurlar sanining aran 1.1 pirsentige toghra kelgen bolidu. Emeliyette héliqi muraji’etnamilerge imza qoyghanlarning bir qismi Uyghur emes chet ellikler bolup, imza qoyghan Uyghurlarning nisbiti bir pirsenttinmu az.

Bizge néme boldi? Chet eldiki Uyghurlargha néme boldi? Change.org diki bir muraji’etnamige imza qoyush üchün bir ademge 2 – 5 minut waqit kétidu. Uyghurlardiki milletperwerlik nege ketti? Uyghurlardiki milliy roh nege ketti? Wetendiki xelqimizning béshigha kelgen kün, hazir ularning béshigha kelgen tarixta az uchraydighan zulmet, hazir ular qan yutup turup qobul qilishqa mejburiy boluwatqan insan ghururi depsendichiliki, hazir ular üchün her küni yüz bériwatqan köpligen bigunah kishilerning ölümi chet eldiki kompyutérda sawatliq Uyghurlardin 10 pirsent kishining 2 – 5 minut waqit chiqirip, bir muraji’etnamige imza qoyushigha yetmigen bolsa, biz bu milletni qandaq chüshinimiz? Biz Uyghur millitini qandaq chüshinishimiz kérek?

Chet eldiki köpligen Uyghurlar «Men chet elge dunyagha Uyghurlarning awazini anglitish üchün chiqtim», deydu. 2018-yili 15-Martta heqiqetenmu chet eldiki minglighan, on minglighan wijdanliq we milletsöyer Uyghurlar dunyaning oxshimighan yerliridiki on nechche sheherning kochilirida namayish ötküzüp, wetendiki qérindashlarning derdini oxshimighan derijide dunyagha anglatti. U namayishlargha Memtimin Hezret ependi özining «Qehriman Uyghur ayallirigha salam» (http://www.uyghurnet.org/ug/) dégen maqaliside nahayiti etrapliq baha bergen bolup, men ulargha bu yerde qayta baha bérip olturmaymen.

Méningche 15-Martta kochilarda ötküzülgen namayishlarni «qattiq namayish», dep atap, Mesh’el Uyghur Guruppisi teyyarlap, torlarda imza toplash üchün tarqatqan muraji’etnamilerni bolsa «yumshaq namayish», dep atisaq tamamen bolidu. Undaq bolushidiki seweb, bu ikki xil pa’aliyetning meqsiti oxshash bolup, ularning biri kochilarda fizikiliq ish-heriket süpitide élip bérilidu. Yene biri bolsa mewhum dunyada, yaki ijtima’iy taratqularda élip bérilidu. Qattiq namayishqa teshkilligüchilermu we qatnashquchilarmu bir qisim waqit serp qilidu, hemde bir qisim ejirlerni singdüridu. Yumshaq namayishta Mesh’el Uyghur Guruppisigha oxshash «teshkilligüchiler» bir qisim ejirlerni singdüridighan bolup, «qatnashquchilar» bolsa 2 – 5 minutluq waqtidin bashqa bedel tölimeydu.

Yuqiridiki tor bétidin bayqilishiche, Mesh’el Uyghur Guruppisi özliri élip bériwatqan yumshaq namayish üchün xéli köp tirishchanliqlarni körsitiwétiptu. Mesilen, ular hazirghiche tarqatqan 5 parche muraji’etnamining hemmisi In’glizchidin sirt yene bashqa 7 – 8 xil tilgha terjime qiliniptu. Ular yene ashu muraji’etnamilerdin bashqa Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide bir qisim In’glizche doklatlarnimu teyyarlighan bolup, bezi Uyghur qérindashlar we bezi teshkilatlar Uyghurlarning awazini anglitish üchün u doklatlarni chet el hökümetliri we xelq’araliq teshkilatlargha yollawétiptu. Mesh’el guruppisi teyyarlighan In’glizche doklatlar töwendikilerni öz ichige alidiken:

(1) Uyghurlar heqqide uniwérsal doklat:
http://blog.freedomsherald.org/?p=1202

(2) A’ilisidikiler tutup kétilgen 30 dek Uyghurning déloliri:
https://freedomsherald.wordpress.com…ividual-cases/

(3) 2014-yilidiki Yeken weqesi:
http://blog.freedomsherald.org/?p=1152

(4) Bir Uyghurning Sherqiy Türkistandiki irqiy qirghinchiliq heqqidiki ispati:
https://freedomsherald.wordpress.com…ghur-homeland/

(5) «Apam bilen qizimni étiwet, oqning pulini men bérimen»:
https://freedomsherald.wordpress.com…ghur-homeland/

(6) Xitay siyasiy pa’aliyetchisi Gu’owen’guyning Uyghur paji’eliri heqqide éytqanliri:
https://freedomsherald.wordpress.com…f-the-uyghurs/

Biz yuqiriqilardin Mesh’el Uyghur Guruppisi élip bériwatqan muraji’etname yézip imza toplash we In’glizche doklatlarni teyyarlap tarqitish ishlirining heqiqetenmu bir xil «yumshaq namayish» bolalaydighanliqini hés qilalaymiz.

Undaqta chet eldiki Uyghurlar bu yumshaq namayishqa néme üchün qatnashmaydu? Uning bir sewebi yumshaq namayishning qimmitini toluq chüshenmeslik, yene bir sewebi bolsa imzalash usulini bilmeslik bolushi mumkin. Eger siz shundaqlarning biri bolsingiz, yuqiridiki mezmunlar sizge bundaq yumshaq namayishning qimmitini xéli obdan chüshendürüp béreleydu. Mesh’el Uyghur Guruppisining Change.org tiki muraji’etnamilerge imza qoyush usulimu töwendiki qisqa Widé’oda chüshendürülüptu:
http://www.freedomsherald.org/ET/cmp/Imza-qoyush.mp4

Mesh’el Uyghur Guruppisi yene töwendiki ikki tor bétige Uyghurlargha a’it köpligen qimmetlik matériyallarni toplaptu:
http://freedomsherald.org/ET/unb/
http://freedomsherald.org/ET/cmp/

Men mezkur maqalini yéziwétip, yéqinqi nechche on yil ichide yüz bergen kichik we ajiz milletning özini iskenjige éliwalghan chong we küchlük milletning qolidin qutulush üchün élip barghan küreshlirining mundaq bir qanche misallarni eslidim:

(1) Finlandiyeliklerning Musteqilliq Kürishi

Finlandiye hazir aran 5 milyon nopusi bar bolghan bir kichik dölet bolup, u nechche esir Char Rusiye hökümitining kontrolluqi astidiki bir kichik zémin bolup kelgen. Emma, Lénin yétekchilik qilghan 1917-yilidiki Öktebir inqilabi ghelibe qilghandin kéyin, Léninni qoghdawatqan qizil armiye Rusiyening aq armiyesige taqabil turushqa ajiz kélip qalidu. Shuning bilen Lénin Finlandiyediki Rus eskerlirini Moskwagha yötkep kélishke mejburiy bolidu. Shuning bilen Finlandiye xelqi üchün bir herbiy boshluq peyda bolidu. Hemde uzun yillardin buyan bir tereptin purset kütüp, yene bir tereptin toxtimay küresh qilip kelgen Finlandiyelikler qozghilip, musteqilliq élan qilip, eyni waqitta dunyadiki eng küchlük döletlerning biri bolghan Ruslarning qolidin qutulup chiqidu [1-3].

(2) «Naxsha Inqilabi» Arqiliq Musteqil Bolghan Bir Kichik Millet

«Naxsha inqilabi» Éstoniye (Estonia), Latwiye (Latvia) we Litwaniye (Lithuania) din ibaret 3 dölet 1987-yilidin 1991-yilighiche élip barghan, Sowét mustemlikichilirining changgilidin qutulush üchün élip barghan bir meydan inqilab. Éstoniyelik kishilik hoquq pa’aliyetchisi we sen’etkar Heyniz Walk (Heinz Valk) «Naxsha inqilabi» dep bir naxsha ijad qilghan bolup, bu naxsha élan qilinip bir hepte ötkende, yeni 1988-yili 10 – 11-Iyun künliri, nechche on ming kishi kochilargha chiqip namayish qilip, ashu naxshini éytip, pütün dunyani zilzilige keltürüwétidu. Mani körüp béqing:
https://www.youtube.com/watch?v=hpNWfY0sN6E

Éstoniye, Latwiye we Litwaniyedin ibaret 3 döletning xelqini Sowét Ittipaqidin musteqil bolushqa chaqirish üchün, 1989-yili 23-Awghust küni «Baltiq Yoli» (Baltic Way) dégen namda bir chong namayish ötküzidu. Bu namayishta yuqiridiki 3 döletning xelqi bir qur bolup qol tutushup tizilip, bir 600 kilométir uzunluqtiki «adem zenjiri» ni wujudqa keltüridu. Bu zenjir Éstoniyening Tallin shehiridin bashlinip, Latwiyening Riga shehiridin ötüp, Litwaniyening Wilnyus (Vilnius) shehirige tutishidu. Shu chaghdiki bir qisim menzirilerni bu yerdin köreleysiz:
https://www.youtube.com/watch?v=212E9CDVFJ0

Sowétliqlar bésiwalghan 100 yildek waqit ichide, Éstoniyelikler nopusining 25 pirsenti öltürülidu. Emma, Éstoniye xelqi buningliq bilen ümidni üzüp qoymay, milliy musteqilliq kürishini taki musteqil bolghuche dawamlashturidu. Éstoniyeliklerning aran bir milyon nopusi bar bolup, ularning nechche ewlad kishiliri üzüldürmey we tewrenmey küresh qilip, eng axiri milliy musteqilliqqa érishidu [4].

(3) Ispaniyening Kataloniye Rayonida 2017-yili Yüz Bergen Öyliride Qazan Chélip Qarshiliq Körsitish Herikiti

Bu küreshte hökümet saqchiliri xelqni öylirining sirtida hökümetke qarshi heriket élip bérishqa yol qoymighanda, pütün ahale öylirining ichide turup, öylirining dérizilirini échiwétip, qazan-telenggilirini chömüsh-qoshuqlar bilen urup, pütün sheher miqyasida nahayiti küchlük awaz peyda qilip, shu arqiliq hökümetke naraziliq bildüridu. Töwendiki Widé’oning 19 minutluq yéridin bashlap körüp béqing:
https://www.youtube.com/watch?v=OrfMz1YaSM8

Pütün xelqning namayishqa qatnishish ehwalini bu yerdin köreleysiz:
https://www.youtube.com/watch?v=9kXl332I9ZQ

Sowét Ittipaqi on nechche döletke parchilandi. Yugoslawiye 7 döletke parchilandi. Chéxoslowakiye 2 döletke parchilandi. Sowét Ittipaqining parchilinishigha seweb bolghini Baltiq déngizi boyidiki yuqirida tilgha élin’ghan ashu 3 kichik döletning milliy musteqilliq herikiti. Eyni waqitta ashu 3 kichik döletning milliy musteqilliq herikiti bir chong bombining pilikige ot tutashturush rolini oynidi.

Eger biz yuqiriqidek ghelibe qazan’ghan kichik we ajiz milletlerning bir chong we küchlük milletke qarshi élip barghan milliy musteqilliq küreshliri üstide izdinidighan bolsaq, undaq küreshler töwendikidek alahidiliklerge ige ikenlikini bayqaymiz:

(1) Milliy musteqilliq herikitige ashu heriketni élip bériwatqan milletning ezaliri yüzdeyüz pirsent toluq qatnishidu. Yeni, u heriketke milletning hemme kishiliri qatnishidu. Milliy azadliq herikiti bilen shughullan’ghuchilar yene bir terepke yüzdeyüz pirsent qarshi turghuchilardin bolidu. Milletning her bir ezasining qarshi terepke qarshi turush derijisimu yüzdeyüz pirsent bolidu. Dunyada bundaq küchke teng kéleleydighan bashqa birer küch yoq.

(2) Özi bilen düshmen otturisidiki chek-chégra intayin éniq ayrilghan bolidu. Ikki terepning diniy étiqadi oxshash bolmaydu, medeniyet arqa körünüshi oxshash bolmaydu, qéni oxshash bolmaydu, shundaqla yashash makanlirimu oxshash bolmaydu. Bu nersiler ikki milletni nahayiti éniq ayrip turidighan bolup, shu sewebtin ularning chek-chégrisimu intayin éniq ayrilghan bolidu. Kimler özining adimi, kimler özining düshmini ikenliki intayin éniq chüshinilgen bolidu.

(3) Milliy azadliq herikitining bir asasi, uning asasiy qatlamdiki barliq xelqning himayisige érishishi. Asasiy qatlamdiki xelqning iradisige taqabil turush mumkin emes.

(4) Milliy musteqilliq herikiti bilen shughulliniwatqan kishiler qurban bérishtin qorqmaydu. Eger siz bir ölümdin qorqmaydighan adem bilen mushtliship qalidikensiz, siz choqum yéngilisiz. Yeni, mushtlishishning meqsiti siz qarshi terepni yiqitip, özingiz saq qélish. Eger siz mushtlishiwatqan adem özining saq qélish-qalmasliqigha pisent qilmaydighan, sizni yiqitish üchün özining hemme nersisidin waz kécheleydighan bir kishi bolidiken, siz uni hergizmu yéngelmeysiz.

Mesh’el Uyghur Guruppisi chiqarghan muraji’etnamilerge hazirghiche imza qoyush ehwali chet eldiki Uyghurlarning yuqiridiki 4 xil alahidilikke ige bolushtin köp yiraq ikenlikini körsitip berdi. Men buninggha nahayiti échindim, hemde buningdin nahayiti ümidsizlendim. Chünki, bashqa nurghun qérindashlargha oxshash, menmu Uyghur millitini nahayiti qattiq söyimen — «Chongqur muhebbet bolmaydiken, chongqur ümidsizlinishmu bolmaydu (Martén Lusér King)». Men oylaymen, Uyghurlar hazirghiche yuqiriqidek 4 xil muhim alahidilikke ige emes halda yashighanliqi üchün, biz bügünkidek kün’ge qalghan bolushimiz mumkin. Özimizning hazirqidek nachar teqdirini özgertip, Uyghur millitini bir hörlükke érishtürüsh üchün, bizning ashu 4 xil alahidilikke ige bolushimiz eng muhim shertlerning biri bolushi mumkin. Chet eldiki Uyghur millitining ezaliri qattiq we yumshaq namayishlargha yüzde-yüz pirsent qatnishidighan bolghanda, xelq’ara Uyghur mesilisige heqiqiy türde diqqet qilidighan bolishi mumkin.

«Rezillikni passip halda qobul qilish rezillikni sadir qilghuchilargha yardemde bolush bilen oxshash. Rezillikke qarshi isyan kötürüshning ornigha uni qobul qilish, rezillikni sadir qilghuchilar bilen hemkarlashqan’gha oxshash (Martén Lusér King)». Qattiq zulum ichide qalghan, asta-asta öre turush maghduridin ayrilip qéliwatqan, shiddet bilen assimilyatsiye qilip yoqutulush terepke qarap kétiwatqan xelqimiz hazir barche ümidni chet eldiki Uyghurlardin kütüwatidu. Shunglashqa hazir chet eldiki her bir Uyghur öz-özidin «Men wetendikilerge hazirghiche néme ish qilip bérelidim? Yene qandaq ishlarni qilip béreleymen?» dep sorap baqmisa bolmaydu.

Heqiqetenmu hazir xitay hakimiyiti Uyghurlarni tilidin waz kéchishke, dinidin waz kéchishke, we medeniyitidin waz kéchishke mejburlap, 10 pirsenttin artuq Uyghur nopusini türme lagérlargha solap, köpligen gunahsiz Uyghurlarni xalighanche öltürüp, shu arqiliq buningdin kéyinki bir qisqa zaman ichide Sherqiy Türkistandiki Uyghur nopusini pütünley assimilyatsiye qilip yoqitiwetmekchi boluwatidu. Eger siz ashundaq ishlarning yüz bériwatqanliqigha ishensingiz, hemde xitay hakimiyitining bundaq jinayi qilmishlirigha qarshi ikenlikingizni dunyagha bildürüshni istisingiz, shu arqiliq Uyghurlarning awazini dunyagha anglitishni, hemde özingizning melum prinsip we melum meqset üchün yashaydighanliqini xelqimiz aldida namayan qilishni xalisingiz, Mesh’el guruppisi teyyarlighan we buningdin kéyin teyyarlaydighan muraji’etnamilerge imza qoyung. Men sizning ashundaq yaxshi emelingiz üchün sizge mushu yerde aldin-ala rehmet éytimen.

Imza qoyush tor adrési:
https://www.change.org/o/group_of_uyghurs_living_abroad

Imza qoyush usuli:
http://www.freedomsherald.org/ET/cmp/Imza-qoyush.mp4

Paydilinish menbeliri:

[1] 王澄博士談南疆獨立和民族分裂(上)
https://www.youtube.com/watch?v=aJck07J35sw&t=4s

[2] Finnish Civil War
https://en.wikipedia.org/wiki/Finnish_Civil_War

[3] Uyghurlar Üchün Ümid Bar—Finlandiye Musteqilliqidin Oylighanlirim
http://wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=847

[4] «Naxsha Inqilabi» Arqiliq Musteqil Bolghan Bir Kichik Millet
http://www.uyghurnet.org/ug/%D9%86%D…-%D8%A8%D9%88/

[5] Tibetliklerning Milliy Musteqilliq Herikitidin Uyghurlargha Nezer
http://www.hoylam.net/tibetliklernin…rlargha_nezer/

[6] Milliy Musteqilliq Heriketliri Choqum Ghelibe Qilidu
http://www.hoylam.net/milliy_musteqi…helibe_qilidu/

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s